Eduardo Chillidaren Haizearen Orrazia

video Aguas Anaiek egindako bideoa

Estudio Peine del Viento I, hierro, 1952 Estudio Peine del Viento II, hierro, 1959 Proyecto Peine del Viento II, acero, 1968 Estudio Peine del Viento V, acero y piedra, 1966 Peine del Viento VI, acero, 1968

Eduardo Chillidaren ibilbide artistikoan betidanik nabarmendu izan da seriazioa edo errepikapena, esperimentazioan eta bere kezkei erantzuteko premian oinarritua. Hala, etengabeko azterlan horretan du bere sorburua Haizearen Orrazia serieak, 1952an hasi izan bazuen ere 1999ra arte jarraitu zuenak. Denbora tarte horretan, Chillidak 23 eskultura egin zituen guztira izenburu horrekin baita haiekin lotura estua duten paperezko lan sorta zabala ere.

“25 urte behar izan nituen diseinuarekin «asmatzeko», 1952. Urteko lehen orrazitik, Donostiako orrazira, 1977. urtean”

—Chillida. Susana, "Elogio del Horizonte. Conversaciones con Eduardo Chillida", Destino, Bartzelona, 2003. 15. orrialdea

Lehen bi eskulturak, 1952 ta 1959. urtean eginak, bere seriearen barruan, bi lan bereizgarri eta garrantzitsu dira , zizelkariak 50. hamarkadan eginiko lan oinarrizkoago eta xumeagoen artean koka ditzakegunak. Lehena, Haizearen Orrazia I Estudioa, MNCARS bildumakoa, estatikoena da seriea osatzen dutenen artean, lerro zurrunak eta arrazionalak dituelako. Bi euskarritan zehar zabaltzen diren plano eta angelu geometrikoen hedadurak nabarmentzen du egituraren zurruntasuna eta dituen burdinazko formen gogortasuna. Garai hartako lanetatik, collage eta marrazki batzuk ere jaso dira erakusketan, lehen aldi hartako estatismoagatik bereizten direnak.

Collageetan, Chillidak forma geometriko batzuk antolatu ditu planoaren gainean, paper-ebakinak elkarren gainean jarrita; paper horiek tonu desberdinak hartu dituzte gainazalean alkitrana aplikatu izanagatik, eta burdinazko eskulturetako herdoilaren antzeko itxura ematen diote collageari.

Bigarren eskulturak, Haizearen Orrazia II Estudioa, dituen formak ikusita, oso bestelako itxura du lehenengoaren aldean; egiturari dagokionez ez du hain forma zehatza, baina bestea bezain bortitza da, eta espazioan zabaldutako lerro edo plano bat gogorarazten digu, baita 50eko hamarkadaren bukaeran Eduardo Chillidak egindako beste eskultura garaikide batzuk ere, besteak beste, Rumor de Límites (Mugen Zurrumurrua) edo Ikaraundi, eskultoreari mugak eta mugimenduak eragindako kezka aditzera ematen digutenak. Obra horretatik aurrera, seriea osatu arte mantendu zuen artistak eskulturaren izaera organikoa eta bizia.

Kronologiari jarraituz, 1965eko Haizearen Orrazia III Estudioa, ikusi ahal izango dugu erakusketan. Eskultura hau serie berari jarraituz eskala handiagoan egindako lehenengo boraren estudioa da. UNESCOk Parisen duen egoitzarako monumentu publiko izateko geroago sortuko zuenarena, alegia: Haizearen Orrazia VI, 1968koa. Hala ere, obra hau, burdinazko txori handi baten antzera oinarriaren gainean goratuta, eta hegoak zabalik dituela, kontzeptualki Orrazia, serietik baino, gertuago dago ondoren aipatuko ditugun beste batzuetatik, horien artean Yunque de Sueños (Ametsen Ingudea), hortik hartu izan zuelarik oinarria eta espazioan goratutako burdinazko elementu bat, eta Alrededor del Vacío (Hutsaren inguruan), non Eduardo Chillidak, altzairuaren pisutasunari eta erabateko orekari esker, desafio egiten dien grabitatearen legeei, eskultura airean ozta-ozta lebitatzeraino. Une hartatik aurrera, oinarri seriearen ezaugarri bereizgarri izan zen beti.

1966 eta 1968 urte bitartean, eskultura multzo osatu bat bat bereiz daiteke, Haizearen Orrazia IV Estudiotik eta Haizearen Orrazia VIII Estudiora. Nabarmentzeko da azken honen oinarri nabarmenak eskultura zoruaren gainean finkatu eta, aldi berean, zuhaitz baten antzera gainetik azaltzen den bizitasun handiko egiturari eusten diola, espazioan hedatuz. Hala, orrazi horiek, oinarriaren gainetik eratutako lerro finak zehazten dituztenak, indarra eta sendotasuna hartzen joango dira, hirurogeiko urteetako eta ondorengo hamarkadetako eskulturen atzapar sendoak garatu arte, eta itxuraz sinpleagoak eta oinarriarekiko proportzionatuagoak izan arren, sendotasun eta indar handiagoa hartuko dtue. Gainera, aipatzekoa da Chillida material berriekin hasi zela esperimentatzen, zilarrarekin (IV) eta altzairu gerdoilgaitzarekin (VIII) adibidez, eta granitozko oinarria (V) erabiltzeari ekin ziola ere bai.

Azken obra bat egiteko unea hurbiltzen hasi zenean, desafio berri baten aurrean aurkitu zen artista: naturarekin, alegia. Hala, formak aldatu egin ziren berriro. Forma adarkatuek itxura soilagoa hartu zuten, itsasoari, olatuei, haizeari protagonismoa ez kentzearren, artistak berak esana baita: "lekuak beti baldintzatzen du obra"”. Aldi horretako eskulturak, 1974ko Haizearen Orrazia IX Estudiotik 1976ko XIVra, behin betiko obrara gehien hurbiltzen direnak dira. Hauxe dute ezaugarri, formen soiltasuna, espazioa harrapatzen saiatzen ari diren atzaparrak edo kakoak bailiran. Altzairuzko blokeak bihurritu egiten dira grabitatearen aurka borrokan.

Haizearen Orrazia seriearen eboluzioa ez da amaitzen Donostiako badiaren muturrean kokatutako hiru piezekin. Eduardo Chillidak ikerlanean jarraitu zuen gai honen inguruan, eta bost eskultura egin izanak, Haizearen Orrazia XX (1999) azkena, agerian uzten du haren kezkek eta zalantzek indar bera zutela eta artistak bariazio berriak egiten jarraitu zuela gai beraren inguruan. Aldi horretako bi obra (Haizearren Orrazia XVII eta XIX) Chillida-Leku Museoaren kanpoaldean daude jarrita, inguruko naturarekin eta bilduma osatzen duten gainerako eskulturekin elkarrizketan. XVII zenbakiduna nabarmentzen da bereziki, formari dagokionez 1974ko Estela a Salvador Allende (Salvador Allenderen Estela) eskulturarekin duen antzagatik, haren emazte Piliri eginiko omenaldia izanik.

Eskulturetan ez ezik, Haizearen Orrazia paper gaineko obretan ere agertzen da. Hasierako aldiko collageez gain, marrazki eta grabitazio batzuek ere lotura estua dute eskulturen serie horrekin. 1975 eta 1976 urte bitartean batik bat, Chillidak bozeto ugari egin zituen Haizearen Orraziaren inguruan, tinta gorria, beltza eta arkatza erabiliz. Zirriborro antzekoak badira ere, formak dira berez, eskultorearen hiru dimentsioko ikuspegiaz landuak. Burdinazko besoen ordez tintaz edo arkatzen egindako trazuak dira, eta formak arin agertzen dira airean, paperaren espazio zurian.

Bestalde, Eskuen marrazkiak nabarmentzen dira, bere ibilbide artistikoan etengabe marraztu izan dituenak, formari dagokionez Haizearen Orraziarekin duten harreman estuagatik. Berez, artistari ez zaio eskua interesatzen, tolesen azterlana, espazioen artean zehazten dituen mugak, hatzen arteko elkarlotura baizik. Neurri batean, Orraziak eskuen oso antzekoak dira, espazioa mugatu eta harrapatu nahian dabiltzala ematen dutelako.

Era berean, Grabitazioek, hariz lotuta eta esekita dauden paper-ebakinak elkarren gainean jarrita, Haizearen Orrazia gogora ekartzen digute ikuspegi kontzeptualetik begiratuta. Grabitazio horietan, aireak parte hartzen du eta orrien arteko hutsuneetan espazioa sumatzen da. Eskuz egindako paper zimurtsu eta irregularrek halako lotura dute itsasoarekin, aparrarekin eta ulatuen mugimenduarekin. Erakusketa honetarako bereziki aukeratutakoek lotura estua dute Orraziaren inguruko gaiekin, tinta lerro beltzek bizitasuna dute eta paperaren gainazalean zehar zabaltzen dira, haizeak astindutako forma organiekoak gogora ekarriz.

Haizearen Orrazia XV Eduardo Chillidaren obra enblematikoena da. Hizkuntza peotikoaz baliatuz, betiereko metaforak esku hartzen du haizea hirira orraztuta sartu dadin. Corten altzairua erabiltzea pentsatu zuen artistak, denboraren joanari eta itsasoaren haizearen erasoari aurre egiteko. Hala, Haizearen Orrazia multzo monumental baten antzera agertzen da, arrokari tinko eutsitako altzairuzko hiru forma sendok osatuta, atzaparrak bailiran zabalduta eta naturaren legeei desafio eginez. Geruza geologiko berean kokatutako lehenengo biak, horizontalki aurrez aurre ipiniak, etengabe ari dira elkarrizketan, lehenaldiaren eta orainaldiaren elkar hartzearen emaitzaz. Hirugarrena, ostertzean gorantz eraikia, ezezagun zaigun geroaldiari galdezka ari zaio. Hiru elementuk zehaztu eta mugatu dute lekua eta eraiki dute gizakia bere buruarekin eta kosmosarekin elkartzeko gune sakratua, gizakiaren eta naturaren arteko elkargunea.

“Donostiako beste ikasle batzuk bezala, piper egiten zuen enbata zegoenean, itsasoaldera joan eta haize eta mareen haserrealdiekin mirestuta, hodeiertzera begiratu eta bere buruari olatuen jatorria galdetuz. Jende andana ibiltzen zen ikuskizun hura hiriko Pasealeku Berrian ikusten, baina, olatualdi irekia hori baino, Eduardok nahiago zuen Ondarretako hondartza bukaerako arroketatik olatuak ikustea, gertukoagoa, pertsonalagoa ikusten bait zuen.”

— Relato de Eduardo Chillida liburua, Cfr., Barbería, José Luis. El País, Especial 25 años (1976-2001), 2001, nº 1284, 2001eko Maiatzak 6, igandea.218. orrialdea

Artistarentzat sinbolismoz beteta egon arren, nere herriari egindako omenaldia eta "haren maisu" itsasoaren eta "gizaki guztien aberri" ostertzaren aurrean kokatua, Eduardo Chillidak beti saihestu izan zuen obra honi buruzko edozein azalpen:

"Zabalik utzi behar da, obra irekia baita. Bertan bakoitzak adierazi behar du interpretatzen duena. Obra horretan, datu batzuk daude, nahiko argiak, sentsibilitatea duen batengan hainbat gauzaren aurrean jakin-mina pizteko adina. Esan bezala, obra horrek gako batzuk ditu, haiei eutsi eta interpretatu ahal izateko. Gainera, galderak sorrarazteko bokazioa duen obra da, ezezagun zaigunaren, ostertzaren, etorkizunaren inguruko galderak."

“Eduardok beti deitu izan zion Haizearen Orrazia, horixe izango zelako. 3 izango zirela erabaki zuenean, izen bera mantendu zuen. 1977an, eskultura jarri ostean, jendeak izen ezberdinak ematen zizkion: haizearen orraziak, haizeen orrazia, etab. Eduardori berdin zitzaion norberak nahi bezala deitzea.”

— Elósegui Itxaso, María. (instalakuntzan parte hartu zuen ingeniaria) El Peine del Viento de Eduardo Chillida en San Sebastián. Ingeniría de su colocación por José María Elósegui (1977). Colegio de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos del País Vasco. p. 29.

“Las dos piezas de los laterales más cercanas las quiso colocar horizontales, porque les atribuyó un significado simbolizando que se buscaban la una a la otra, como una vuelta al pasado, a unir lo que estuvo unido, ya que formaba parte del mismo estrato. A la pieza del fondo le atribuyó un significado de afirmación hacia el futuro”

—Elósegui Itxaso, María. El Peine del Viento de Eduardo Chillida en San Sebastián. Ingeniría de su colocación por José María Elósegui (1977). Colegio de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos del País Vasco. p. 53.

¿NOIZ ETA ZERGATIK?

1968. urtean, Donostiako artista eta beste pertsonaia ilustratu batzuk Eduardo Chillidaren omenzeko Komisio bat sortzen dute. Ordurako, artistaren balioa jada nazioartean frogatuta zegoen.

Komisioa Ramos arrebak, Ramon Peironcely, Jose Acosta, Manuel Aqud Querol, Jesus Maria Flamarique, Juan de Merino, Miguel Alvarez eta Jose Maria Eloseguik osatzen zuten. Aurrerago, kultura mailan ezagunak ziren pertsonalitateak izan ziren gonbidatuak bertara, bai euskaldunak eta bai nazioartekoak. Gainera, enpresa, banketxe eta herri, kirol eta kultura mailako elkarteen atxikimendua jaso zuen.

Hasiera batean, erakusketa iragankor bat proposatu zen.

“Aspaldi otu zitzaidan ideia leku eta arroka honetarako. Omenaldia zela eta, nik erakusketa bat egitea nahi zuten, baina ez zitzaidan egokiena iruditu. Nahiago nuen bertan «geratuko» zen zerbait.”

— Relato de Eduardo Chillida, ITURBI, J. J., "Chillida y el Peine del Viento", periódico Unidad diario de la tarde, 1976ko otsailaren 18an, 14. orrialdea.

Eskultura dagoen lekuan kokatu ahal izateko legezko tramiteak hasi ziren, eta era berean, 1968. urtean Donostiako Alkatea zen Jose Manuel Eloseguik, Tenisaren Pasealeku bukaera hobetzeko obra urbanistiko bat egiteko hitza eman zuen. Eraikuntza honen enkargua Luis Peña Gancheguirentzat izan zen. Gainera, pasealekuaren izena aldatzeko hitza eman zen, "Haizearen Orraziaren Pasealekua" izena hartuaz. Eduardoren heriotzaren ostean, "Eduardo Chillidaren Paselakua" deitzen zaio.

IMG pg47 -- (planos Arquitectura Peña Ganchegi y foto p. 47)

Ezagunak edo dokumentatuak izan ez ziren arrazoiegatik, proiektua ez zen loratu 1968. urtean, 1977. urterarte atzeratu zelarik.

“Onartu beharra daukat, nahiz eta ikerketu eta Komisio horren parte ziren kideekin elkarrizketa ugari izan, oraindik ez dakidala 1968. urtean zergaitik ez zen proiektu hori loratu. Arrazoi desberdinak eman dira publikazio desberdinetan, baina horietako bat ere ez dago dokumentalki frogatua. Komisioaren idazkari den Ramon Peironcelyrekin ere elkarrizketatu naiz, eta berak proeiktua geratzeko arrazoiak azaltzen zituen ohar ofizialik sekula jaso ez zuela baieztatu dit. 1968. urtetik 1977. urterarte inor ez zen berarekin harremanetan jarri. Hala ere, proiektua berrartu zenean, 9 urte lehenago utzi nituen leku berean hasi ginen kudeaketekin. ”

— Elósegui Itxaso, María. El Peine del Viento de Eduardo Chillida en San Sebastián. Ingeniría de su colocación por José María Elósegui (1977). Colegio de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos del País Vasco. p. 40.

OBRAREN ERAIKUNTZA

Empresa eta erakunde desberdinei esker lortu zen obra aurrera eramatea. Hasiera batean haitz arraildu handiaren gainean kokatuko zen eskultura bakar izan behar zen arren, Eduardok 3 izatea erabaki zuen. Beretzat, 3 zenbakiak esanahi bat zuen, agian bere dimentsio geometriko edo matematikoagatik.

Luis Peña Ganchegi arkitektuaren Plaza eraiki ostean, eskulturaren instalakuntza fasea hasi zen, lurraldea aztertu, planoak eraiki, eta maketa, dokumentu eta prototipoak landu eta gero.

Arroketan eskulturak kokatu ahal izateko zuloak egin eta haitzak sendotu ziren eskultura bakoitzaren 10 tonako pisua eutsi ahal izateko.

Helburua, haitzen eta eskulturen arteko sinbiosia lortzea zen, behin eskulturak kokatuta, arroketan sartutako eskultura eusteko materialak begibistan ez geratzeko.

Hasteko, paseotik sartuta azkena dagoen eskultura jarri zen, 80 metroko distantziara.

Horretarako, Zaragozako base militar amerikarreko helikoptero bat erabiltzeko saiakera bat egon zen, baina ez zen aurrera beraien aparatuek atera tona-kopuru hori mugitzeko gaitasunik ez zutelako.

Beste aukera bat, materiala sokak erabiliz Igeldoko itsasargiko errepidetik jeistea zen, behin behineko bide bat eraikiz. Hala ere, honek ez zuen elementuak kokatu eta bere lekuan sartzeko arazoa konpontzen.

Ideia gehiago ere egon ziren, eskultura baltsa edo ur gaineko garabi bat erabiliz garraiatzekoak bezala, baina ingurunea eta olatuak zirela eta, aukera hau arriskutsutzat hartu zen.

Azkenean, eskulturaren pisua, mareak eta olatuak eusteko gai zen igarobide bat eraikitzea izan zen irtenbidea.
Ezkerrean dagoen eskultura izan zen jarri zen hurrengoa, eta eskubikoa, azkena. Horretarako, 10 metroko igarobide bat eraiki zen. Garbiketa fasearekin bukatu zuten instalakunta prozesua, "artifizialak" ziren materialak eta hormigoia kenduaz.

Ez zen inaugurazio ekitaldi nagusirik egon, guztira 9 pertsona inguru soilik egon bait ziren ekitaldian. Fernando Otazu Donostiako Alkatea eta Federico Larios Donostiako Udaleko Ofizial Nagusia egon ziren beste pertsonaia batzuren artean.

Atentzioa deitzen du hedabideek ekitaldi honetan izan zuten protagonismo baxuak. Eduardok honela azaltzen du: "[..] Nire aurka doana ez da politika zuzenean, inpresioa daukat nire lanaren ezjakintasuna dela". [UGARTE, Luxio. Chillida: dudas y preguntas. Erein, Donostia, 2000, 95. orrialdea].

2007ko irailak 16an, Haizearen Orraziaren kokapenaren 30. urteurrenean egin zen inaugurazio ekitaldi ofiziala.
Bertan, Eduardo Chillida artistaren (Donostia, 1924. urteko urtarrila - Donostia, 2002. urteko abuztuak 19) alarguna, bere seme-alabak eta ilobak egon ziren.

Luis Peña Ganchegi arkitektua eta Jose Maria Elosegi arkitektua ere izan ziren Komisioa ordezkatzen, eta Haizearen Orraziaren instalakuntza lanean aritu langileak ere bertaratu ziren.

Erakundeen ordezkari bezala, Miren Azkarate, Eusko Jaurlaritzako Kultura kontseilaria, Markel Olano, Gipuzkoako Diputatu Nagusia, Rafaela Romero, Gipuzkoako Batzar Nagusietako Lehendakaria eta Odon Elorza, Donostiako Alkatea izan ziren bertan, beste zinegotzi donostiar askoren artean.

Andrés Nágel artista eta Juan Mari Arzak sukaldaria ere izan ziren bertan, donostiako hiritar ugarirekin batera.